Szanowni Państwo,
Jak widzimy, niezwykłą poczytnością na tym forum cieszy się temat „Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej” z tytułem zapożyczonym od monumentalnego dzieła Romana Aftanazego, będącego zresztą wiodącym wątkiem tematu. Już sama nazwa Kresy, terminy: rezydencje, dawne dzieje, wzbudza w nas - Polakach – zawsze obecną nutę romantyzmu i nostalgii, potęgowaną kresową lekturą, niezależnie od naszych osobistych związków ze wschodnimi ziemiami dawnej Polski.
Ja chciałbym zwrócić uwagę Państwa na inną , formę prezentowania tej tematyki, w szerszym nawet niż kresowy zakresie. Myślę tu o obrazach. Historycznych obrazach autorstwa znanego dziewiętnastowiecznego grafika i akwarelisty Napoleona Ordy.
Miejscem urodzenia (1807) artysty były Worocewicze k/ Pińska. Postać to nietuzinkowa, ciekawa - uczestnik Powstania 1831, kawaler krzyża Virtuti Militari, aktywny uczestnik Wielkiej Emigracji. Studiował matematykę na Uniwersytecie w Wilnie (nie ukończył studiów z powodu aresztowania przez Rosjan), a przy tym pianista i kompozytor mazurków, polonezów, nokturnów – przecież uczeń Liszta i przyjaciel Chopina. Podróżnik po Europie i Afryce, wszędzie ze szkicownikiem, utrwalający architektoniczne pejzaże. Już w Paryżu dał się poznać jako zdolny, dobrze zapowiadający się rysownik i akwarelista. Tam też rozpoczął studia artystyczne –uczył się rzeźby i malarstwa.
Amnestia cara Aleksandra II w 1856 roku pozwoliła Napoleonowi Ordzie wrócić do Ojczyzny. Osiadł w rodzinnych Worocewiczach, gdzie zajmował się rolnictwem a nawet założył fabrykę maszyn. Po kilku latach zamieszkał – jako guwerner- w Wierzchowni na Ukrainie, rezydencji Hańskich i Rzewuskich.
Od powrotu z emigracji zaczął Orda realizować wielką pasję swojego życia – utrwalania krajobrazów i architektury Polski w czasie corocznych, letnich podróży. W latach 1856 –1873 przemierzył całą przedrozbiorową Polskę. Plonem artystycznych podróży było ponad 900 rysynków i akwarel przedstawiających zabytki wielu miast (Poznań, Gdańsk, Częstochowa, Kraków, Kazimierz) i ziem – grodzieńskiej, mińskiej, mohylewskiej, witebskiej, Podola, Ukrainy, Wołynia, Żmudzi i Wileńszczyzny. Dzięki niemu zachowało się w obrazach wiele nieistniejących już budowli, tych okazałych i tych mniejszych. A rysował Orda pałace i zamki, kościoły i małe kościółki, cerkiewki wiejskie, domy wielkopańskie i szlacheckie dworki, młyny wreszcie, ptaszniki i stawy... Panoramę Płocka od strony Wisły i dworzec kolejowy w Białymstoku, Zamek Działyńskich w Kórniku i drewniany kościółek w Gidlach k/ Radomska....prawie 1000 rysunków i akwarel, a wszystko starannie opisane na froncie i podkładach !
W treści napisów znaleźć można i rys historyczny budowli jak ten np.:
„Nowogródek G. Mińska. Kościół po Bazylianach w Nowogródku. Zbudowany 1632 przez Adama Chreptowicza na szczątkach Świątyni Perkuna” ,
stosunki własnościowe i rodzinne:
„ Bejsagoła Kowieńska; 1-a Żona Zajączkowska córka Jadwiga za Zabiełło - 2-a żona Anna Kończa; napis na kartce doklejonej do podkładu: Bejsagoła G. Kowieńska. Własność Władysława Komara.”
i fakty, daty:
”Ubiele. Dom w którym urodził się Stanisław Moniuszko - 5 maja 1819. W G. Mińskiej St. Moniuszko urodził się d. 5 maja 1819 - W Warszawie umarł 4 Czerwca 1872 miał lat 54.”
W latach 1873-1883 Zakład Litograficzny M. Fajansa w Warszawie wydał albumy litograficzne- ok. 260 rysunków i akwareli rysownika pod tytułem „Album Widoków Historycznych Polski poświęcony Rodakom zrysowany z natury przez Napoleona Ordę”. Jak na postać z wieku romantyzmu i powstań narodowych przystało, poświęcił Autor swe dzieło podtrzymywaniu narodowego ducha w czasach niewoli.
Napoleon Orda zmarł w Warszawie, w kwietniu 1883 roku.
Dzisiaj, teki z rysunkami i akwarelami Napoleona Ordy, również litografie prac, przechowują w swych zbiorach muzea – głównie Muzeum Narodowe w Warszawie i Krakowie. Dla internautów udostępnione są w sieci: http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Orda/Index.htm.
W innym, przykrym – niestety - konteście, zobaczyć można jeszcze w sieci kilka rysunków Ordy. Ilustrują długą listę skradzionych z Zakładu Narodowego Ossolińskich litografii: http://www.oss.wroc.pl/kradziez/lista
Na koniec jeszcze krótki wątek osobisty: z Napoleonem Ordą znał się niewątpliwie mój pradziad po kądzieli Jan Ernest Knothe, studiowali obaj w tym samym (1823) czasie, na wileńskim Uniwersytecie, później spotykać się musieli w Wierzchowni, gdzie pradziad i ojciec jego Beniamin Knothe – lekarz domowy Hańskich – mieszkali. Zaowocowało to czterema rysunkami podkolorowanymi akwarelą – domu w Wierzchowni i Pustosze. Dzięki uprzejmości Muzeum Narodowego w Krakowie znalazły się one w moich zbiorach – w formie cyfrowej.
Włodzimierz Stefani
W swoim artykule korzystałem z informacji biograficznych w Wikipedii (Napoleon Orda), jak również zacytowałem napisy z prac N. Ordy prezentowanych pod w/w e-adresem pinakoteki Zaścianek.
W.S.
Panie Włodzimierzu,
serdecznie Panu dziękuję za link pinakoteki Zaścianek. Właśnie wróciłam z dalekiej podróży w czasie i przestrzeni w krainę swego dzieciństwa i młodości. Mogłam też zobaczyć rodzinne miasteczko moich Dziadków i Mamy - Świsłocz. Coż, jestem teraz w nieco nostalgicznym nastroju...
Dziękuję też za odkrycie dla mnie N. Ordy, o którym słyszałam, ale po raz pierwszy miałam możność obejrzenia jego prac.
Dziękuję za sporą dawkę pozytywnej energii, której "zastrzyk" otrzymałam za Pana pośrednictwem w dzisiejszy mroźny styczniowy wieczór.
Pozdrawiam cieplutko, Ewa Szczodruch
Włodku!
Niewielu zdaje sobie sprawę, że poza romantycznym wzruszeniem, Orda dał nam to, co Norblin, Vogel i Canaletto. Zostawił po sobie dokumentację czasów minionych i piękna dziś już nieistniejącego.
Jacek
